"Umarłych wieczność dotąd trwa, dokąd pamięcią się im płaci. Chwiejna waluta. Nie ma dnia, by ktoś wieczności swej nie tracił."

nowy staw panorama 1Nowy Staw to małe miasteczko położone na Żuławach Wiślanych w województwie pomorskim, w powiecie malborskim, liczące ok. 4 tys. mieszkańców. Jest siedzibą gminy miejsko-wiejskiej Nowy Staw. Teren, na którym rozbudował się Nowy Staw, wznosi się od 2,5 do 5,3 m n.p.m. Tutejsze gleby, zwane madami, należą do najurodzajniejszych na terenia Pomorza. Mady charakteryzuje silne nawodnienie, dlatego okoliczne grunta "pocięte" są siecią rowów odwadniających.

Na obszar zajmowany przez Nowy Staw i niektóre wyżej leżące okoliczne wsie, człowiek trafił już w młodszej epoce kamiennej. Ślady osadnictwa występują w znaleziskach archeologicznych pochodzących z X w. Prawdopodobnie we wczesnym średniowieczu rozwinął się na tym miejscu duży ośrodek osadniczy, zapewne najważniejszy pod względem gospodarczym na Wielkich Żuławach. 

Rzeka Święta, przepływająca przez miasto, była pierwotnie jednym z trzech (obok Leniwki i Nogatu) ramion Wisły. Odcięto ją w XIV w. podczas osuszania delty i budowania wałów Wiślanych, chroniących nas dzisiaj przed powodziami. Rzeka Święta stanowiła niegdyś arterię komunikacyjną, po której przez szereg wieków transportowano płody rolne. Wincenty Pol, obecnie patron Szkoły Podstawowej nr 2 w Nowym Stawie, tak opisał ów transport wodą, uprawiany przez chłopów:

"...Pod dachem, w stodole ładuje się statki nabiałem, mianowicie zaś serami i masłem, mąką i krupami, całymi łasztami owoców, jarzyn, drobiu, wędlin i wiązanek suchego paliwa, a odbiwszy od progu własnego, dostają się wodą do Gdańska, do Kopenhagi, do Sztokholmu w jedną stronę, a w drugą do Królewca, do Rygi i Petersburga..."

Można mniemać, że rozwijająca się osada otrzymała od książąt pomorskich w XIII w. prawo targowe. Fakt ten stanowił w procesie rozwojowym perspektywę uzyskania statusu miasta. Krzyżacy, po zajęciu w 1309 r. Pomorza Gdańskiego, nadali istniejącej wsi Nowy Staw prawo wiejskie chełmińskie. Obok tejże wsi zaczęli Krzyżacy zakładać drugą osadę o charakterze miejskim (dziś Stawiec, a niegdyś nazywaną w 1649 r. w inwentarzu Wieś Neytyska). Pierwsza wiadomość o niej w formie Stat czum Newen tiche (miasto Nowy Staw) pojawiła się w przywileju wystawionym w 1350 r. dla sąsiedniego Pręgowa Żuławskiego.

 

 Aby dokonać pierwszych czynności osadniczych wybrano teren rozciągający się w zakolu rzeki Świętej, mający kształt nieregularnego owalu. W centrum tego obszaru wytyczono długi wąski rynek o wymiarach 42x250 m. Część obszaru miejskiego położona od strony rzeki, być może bagnista, uzyskała zabudowę dopiero w XVIII w. Na terenie Nowego Stawu miasta i Nowego Stawu wsi wzniesiono w średniowieczu trzy obiekty sakralne. Najstarszym był kościół Św. Ducha (chylący się do upadku kościółek rozebrano w 1825 r.), należący pierwotnie do Stawca jako parafialny. W jego sąsiedztwie stanął w XV w. Szpitalik - przytułek pod tym samym wezwaniem. Na południowym krańcu miasta znajdował się szpital i kaplica Św. Jerzego. Niestety oba budynki zostały zniszczone przez pożar wraz ze stojącym w pobliżu zespołem stodół mieszczańskich. Szpitalik dla 8 osób póĽniej odbudowano, lecz bez kaplicy. Od 1400 r., przez kilka dziesięcioleci budowano monumentalny, największy na Żuławach kościół parafialny św. Mateusza. Do okazalszych budynków Nowego Stawu należał ratusz, wzniesiony w rynku po 1400 r. Od 1627 r. mieściła się w jego największej sali kaplica ewangelicka. Niszczony kilka razy i odbudowywany dotrwał do 1802 r., kiedy pożar zniszczył jego mury tak silnie, że zrezygnowano z odbudowy. W miejscu spalonego ratusza miejskiego w 1806 r. wybudowano zbór ewangelicki.

Podstawą bytu mieszkańców Nowego Stawu było rolnictwo, hodowla bydła, a zwłaszcza owiec dostarczających wełny do wyrobu sukna, zakupywanego m.in. przez konwent krzyżacki w Malborku. Krzyżacy w początkach XV w. uruchomili w Nowym Stawie młyn prochowy, a gdańszczanie olejarnię. Rozwinął się również handel płodami rolnymi. Królowie polscy, a szczególnie Zygmunt August, obdarzali miasto przywilejami. Ostatni z Jagiellonów obdarował Nowy Staw ziemią, zezwolił na budowę nowych młynów, jazów i mostów. Nowy Staw stał się w tych czasach ośrodkiem handlu na Żuławach. Rynek Pułaskiego wypełniony bywał kramami i stołami przekupniów i rzemieślników. Rozwinęło się na wielką skalę browarnictwo i gorzelnictwo oraz młynarstwo, które w czasach krzyżackich stanowiło monopol Zakonu. Przy południowym krańcu miasta powstała jakby dzielnica spichrzów oraz stodół miejskich i prywatnych.
Mimo ostrych przepisów i wielkiej ostrożności wybuchały w Nowym Stawie co pewien czas pożary. Zanotowano, iż miasteczko płonęło dziesięciokrotnie w ciągu swojego istnienia. NajgroĽniejszy pożar, wzniecony 12 V 1802 r. przez nieostrożnego służącego w jednym z gospodarstw, strawił 90% zabudowań, w tym ratusz mieszczący izbę modlitwy ewangelików, browar miejski, aptekę i inne obiekty miejskie.
Prócz pożarów dotkliwe straty przynosiły miastu częste powodzie, których w latach 1394 - 1888 naliczono 35. Przerażającym i nie dającym się zwalczyć wrogiem były zarazy dziesiątkujące ludność. Szczególnie wiele ofiar pochłonął mór szalejący w latach 1655 i 1660, a zwłaszcza w 1709 i 1710 r., kiedy zmarło na dżumę 316 osób, tj. trzecia część mieszkańców miasteczka.
Prócz tych klęsk żywiołowych nękały miasto wojny, które niegdyś były częste na ziemiach pomorskich. Nowy Staw najbardziej ucierpiał podczas wojny 13-letniej, kiedy oblegany był parokrotnie, a po zdobyciu grabiony i niszczony. Wrześniowy napad Krzyżaków, który miał miejsce w 1454 r. był szczególnie barbarzyński; obrabowano i spalono Nowy Staw oraz dwie sąsiednie wioski. Napastnicy uprowadzili wówczas wszystkie bydło do Malborka. Nie trudno się domyśleć, że pod koniec wojny panowała w miasteczku skrajna nędza.
Po okresie dłuższego pokoju i rozkwicie gospodarczym miasta w XVI i pierwszej ćwierci XVII w. nadeszły wyniszczające kraj wojny szwedzkie. Nowy Staw był totalnie ograbiany przez wyspecjalizowane w tym kierunku wojska szwedzkie. To jednak nie zakończyło problemów nowostawian, ponieważ padły kolejne ciosy podczas wojen napoleońskich. Życie mieszkańcom zatruwały kwaterunki i obowiązek żywienia zatrzymujących się oddziałów oraz rabunki żołnierskie.

 

 Wojny napoleońskie na krótki czas pozwoliły nowostawianom zapomnieć o katastrofie z 20 IX 1772 r. W tym dniu komisarze króla pruskiego Fryderyka II, inicjatora zbrodniczego rozbioru Polski, przejęli miasto. Na ratuszu i innych gmachach przybite zostały orły pruskie - symbol niewoli. Zachowany protokół przejęcia Nowego Stawu podaje, iż znajdowały się w nim wówczas 153 domy, 7 budynków miejskich w tym 1 słodownia, 1 browar, 2 młyny, 1 szkoła, ratusz i szopa. Wyliczone są również 2 kościoły, 2 szpitale-przytułki i kaplica. Prywatnych warzelni słodu znajdowało się 36, gorzelni 4. Poza terytorium miejskim posiadał Nowy Staw 3 młyny i 2 karczmy. Ogółem mieszkałe w miasteczku 817 osób. Inwentarz żywy wynosił 384 konie, 167 krów.

W 2 poł. XIX w. nastąpiło ożywienie gospodarcze Nowego Stawu. W 1872 r. doprowadzono drogę bitą z Malborka, a w trzy lata póĽniej z Tczewa. Linię kolejową z Szymankowa wybudowano w 1887 r., a w 1898 r. poprowadzona została przez Nowy Staw linia wąskotorowa, obsługująca tereny żuławskie. W tym okresie zakończono także regulację rzeki Świętej, co usprawniło żeglugę i łagodziło zagrożenie powodziowe. Wielkim osiągnięciem gospodarczym miasta i bytowym jego mieszkańców było wybudowanie w 1878 r. cukrowni. Rozbudowano również w tych latach słodownię, a w 1894 r. miejską cegielnię.

Od pierwszych lat XX w. kontynuowana była budowa urządzeń komunalnych. Rynek i ulice uzyskały twardą nawierzchnię, a w 1905 r. wybudowano gazownię i wprowadzono oświetlenie gazowe. Światło elektryczne nowostawianie uzyskali 21 lat póĽniej (1926 r.). W 1921 r. Nowy Staw wzbogacił się o dwa obiekty służące zdrowiu, a mianowicie boisko sportowe i łaźnię. W tym samym roku uruchomiono młyn motorowy, a pod koniec lat dwudziestych zmodernizowano obydwa zakłady przemysłowe - cukrownię i słodownię.
Nowy Staw od czasów jego założenia zamieszkiwała ludność polska i niemiecka. W okresie zaboru pruskiego nastąpiła germanizacja większości polskich mieszkańców miasteczka, ale utrzymywała się znajomość języka polskiego i pamięć dawnej przynależności do narodu polskiego. Polacy powrócili do Nowego Stawu wiosną 1945 r. Miasto było zniszczone w 25%, a zakłady przemysłowe i urządzenia komunalne znacznie uszkodzone. Zastano po wyzwoleniu tylko około 1000 osób, w większości Niemców. Resztę, tj. ponad 3000 mieszkańców narodowości niemieckiej, ewakuowały wcześniej władze niemieckie. Stopniowo Niemcy opuścili Nowy Staw i udali się na Zachód. 

opr.DS