"Umarłych wieczność dotąd trwa, dokąd pamięcią się im płaci. Chwiejna waluta. Nie ma dnia, by ktoś wieczności swej nie tracił."

gorzkow koscparrk1 sepiaGorzków leży geograficznie na południowym skraju Wyniosłości Giełczewskiej, centralnej i najwyższej części Wyżyny Lubelskiej zaś administracyjnie należy (obecnie) do powiatu krasnostawskiego w województwie lubelskim.

Według ludowej przypowieści, cytowanej przez W.Ciesielskiego, nazwa miejscowości wywodzi się od źródła gorzkiej wody leczniczej, bijącego niegdyś z okolicznego wzgórza lecz "przez topczyki uprowadzonego do rzeki" i odtąd już ludziom niedostępnego.

 

Przypowieść ta bierze zapewne początek w zamierzchłych czasach, gdy ziemia gorzkowska zamieszkiwana była przez migrujące plemiona prasłowiańskie - Lędzian, Bużan i Wołynian, z których wyodrębniły się plemienne dominanty państwowotwórcze: Lachów (Lechitów) [chrzest z Rzymu w r.966] i Rusów [chrzest z Bizancjum w r.988]. Tereny te były typowymi obszarami pogranicznymi zasiedlanymi przez różne narodowości, koegzystujące ze sobą w ramach wspólnoty grodowej, o ciągłe zmieniającej się przynależności (podległości), narażonymi na ciągłe najazdy, wojny i zabory. Stąd też wynikła potrzeba budowy grodzisk obronnych dla ochrony ludzi i ich dobytku. Region ten nazywano Grodami lub Ziemią Czerwieńską, później zaś Rusią Halicko-Włodzimierską lub Czerwoną. Walka o te obszary pomiędzy Polską, Litwą, Rusią, Węgrami a nawet Tatarami i Mongołami, toczyła się od zawsze. Zmieniająca się zbrojnie przynależność państwowa nie sprzyjała osadnictwu i stabilizacji gospodarczej tych ziem. Gorzków wymieniany był w źródłach XIX-wiecznych jako jedna z osad pośród Grodów Czerwieńskich, choć bez konkretnej, potwierdzonej daty źródłowej. Mniemać można, iż  korzystne położenie nad stawem/rozlewiskiem rzecznym sprzyjało założeniu tu osady wiejskiej już ok. XII/XIII wieku w czasach Księstwa Halicko-Włodzimierskiego. Najstarsze źródło pisane, tzw. Latopis Nestora nie zawiera, niestety, żadnej wzmianki na ten temat.

Pierwsze wzmianki w źródłach pisanych o już istniejącej osadzie znajdują się dopiero w traktacie granicznym chełmsko-lubelskim, spisanym w dniu św.Marcina (11 listopada) 1359 roku. Króla Polski Kazimierza Wielkiego reprezentuje Grot z Chrobrzan herbu Rawa, dziedzic i starosta lubelski oraz 'dominus generalis terrae Lublinensis' zaś reprezentantem księcia bełskiego, chełmskiego i pińskiego Georgija Narymutowicza z drugiej strony jest Andriej Szerkallicz z Krupego - wojewoda i starosta ziemi chełmskiej. Ugoda zawierana jest 'w przytomności rady starców - mężów zacnych', po sześciu dla każdej ze stron. Lewą (polską, lubelską) stronę reprezentują; Jakub Marzina, Wacław - kmieć z Oleśnik, Swarton Capusta z Suchodołów, Morisz oraz Mikołaj z Krzczonowa i Wojsław Żółkowski z Częstoborowic. Prawą (ruską, chełmską)stronę reprezentują; Cucz de Obornow, Iwan Squala i jego ojciec Chodor Sqweczicz ze Stężycy, Andriej z Gorzkowa, Stebli z Płonki oraz Olexa Pelczicz z Chłaniowa . Ustalono wówczas dokładny przebieg linii granicznej m.in. pomiędzy Częstoborowicami a Gorzkowem. To ustalenie weszło na trwałe do historii, gdyż 300 lat później ta sama prawie linia rozgranicza województwo lubelskie od ruskiego (patrz wycinek mapy z Atlasu Jabłonowskiego), a szerzej i trwalej biorąc - Lubelszczyznę od Chełmszczyzny i Zamojszczyzny.

W roku 1387 Jadwiga Królowa Polski - wcieliła Ziemię Czerwieńską zbrojnie do Królestwa Polskiego. Rok później jej małżonek i król Polski - Władysław Jagiełło, zgodnie z zasadą wielu królów; 'divide et impera' - podzielił księstwo chełmskie na ziemię bełską (przekazaną księciu mazowieckiemu Ziemowitowi IV jako wiano swej siostry Aleksandry) i chełmską, gdzie dawne dobra kniaziowskie stały się z dnia na dzień królewszczyznami, przekazywanymi przez szczodrego króla 'do wiernych rąk': w zastaw, dzierżawę lub na dożywocie.

I tak właśnie, protegowany spowiednik i doradca pary królewskiej - Mikołaj z Sandomierza, zostając w 1403 roku podkanclerzym koronnym (współcześnie - odpowiednik wicepremiera!), otrzymał na własność dziedziczną od króla Władysława II Jagiełły dwie wsie królewskie na prawie magdeburskim - zniszczony i wyludniony Poperczyn oraz kwitnący Gorzków. Lokację potwierdza przywilej królewski spisany w Wiślicy dnia 19 sierpnia roku 1406, w którym wymieniono także uprawnionych  spadkobierców Mikołaja z Sandomierza; siostrę przyrodnią Jachnę z jej drugim mężem Paszkiem oraz dzieci z obu jej małżeństw. Po śmierci ich możnego protektora to oni właśnie zostali  protoplastami rodu Gorzkowskich herbu Tarnawa, wieloletnich dziedziców Gorzkowa. Wg zapisu w archiwum konsystorza lubelskiego tenże Mikołaj z Sandomierza herbu Trąby był już na początku 1404 roku - fundatorem (lecz nie proboszczem!) pierwszego, drewnianego kościoła obrządku łacińskiego w Gorzkowie, uposażonego w dziesięcinach. Fakt ten potwierdza także dokument z 24 czerwca 1404 roku wystawiony przez Stefana - biskupa Chełmskiego dla Mikołaja - podkanclerzego wielkiego koronnego i właściciela wsi Gorzkowa z prawem zamiany dziesięciny snopkowej na pieniężną. Wg tego dokumentu w Gorzkowie było w tym czasie 5 rodzin katolickich, a nieznaną ilość pozostałych określono jako „schizmatyków” (czyli innowierców, głównie prawosławnych). Arcybiskup halicki Jakub Strepa 18 września 1406r.wydaje mandat na konsekrację kościoła parafialnego w Gorzkowie pw. św. Stanisława Męczennika.

Tak więc pierwszym w Królestwie Polskim, prywatnym właścicielem Gorzkowa  jest bez wątpienia słynny Mikołaj Trąba, podkanclerzy wielki koronny (1403-1412), arcybiskup gnieźnieński (1412-1422) i pierwszy prymas Polski (1416-1422).

Na przełomie XIV/XVw., w ramach umacniania państwowości polskiej na tych ziemiach, rozpoczęło się intensywne osadnictwo Ziemi Chełmskiej i księstwa bełskiego. Z Księstwa Mazowieckiego, Wielkopolski i Małopolski (zwłaszcza z trudnych w uprawie rolnictwa ziem świętokrzyskich), przybywali na te żyzne tereny rolnicze możni, szlachta zagrodowa, a wraz z nimi również chłopi i Żydzi. Tutaj zetknęły się i przemieszały (nie bez konfliktów) wpływy gospodarcze, kulturowe i religijne zachodnie i wschodnie, stwarzając specyficzny charakter tych ziem, odczuwalny do dnia dzisiejszego.

W roku 1477 potomkowie Jachny i Paszka - Jan i Piotr Gorzkowscy dokonują między sobą podziału dziedzicznych dóbr. Dzięki intensywnej polonizacji oraz korzystnemu położeniu przy trakcie handlowym Gorzków (wraz z całym powiatem krasnostawskim) przeżywa okres prosperity. W roku 1493 istnieje tu młyn, pracują kowale, tkacze, jeden szewc, jeden łaziebnik i sześć karczm dla obsługi ruchu tranzytowego. Król Jan Olbracht aktem z 13 kwietnia 1496r. ustala granice rozdziału spornych terytoriów pomiędzy Andrzejem z Tęczyna, kasztelanem Wojnickim dzierżawcą wsi królewskich Pielaszkowice i Dąbie a Janem  Gorzkowskim, notariuszem ziemi chełmskiej a jednocześnie wnukiem siostrzanym Mikołaja, właściciela Poperczyna i Gorzkowa. Niestety, kolejny z wielu najazdów tatarskich przynosi hekatombę; w powiecie krasnostawskim na 84 wsie spalono 18 a 13 wsi opustoszało całkowicie (np. Suche Lipie i Piaski Szlacheckie). W Gorzkowie także wiele spustoszeń - w 1517 roku notuje się już tylko jedną karczmę. Okres reformacji przynosi straty także i w dobrach kościelnych - w r.1568 rozgrabiono kościół parafialny w Gorzkowie, zamieniając go na zbór kalwiński (budynek zniszczono doszczętnie po roku 1604). Dopiero kontrreformacja w czasach Zygmunta III Wazy przyniosła nawrót szlachty na katolicyzm. W r.1623 ówczesny nawrócony na katolicyzm dziedzic wsi - Stanisław Gorzkowski - buduje na terenach z obszaru wsi Gorzkowa opisanych w akcie fundacyjnym złożonym w Krasnostawskim Sądzie Ziemskim nowy kościół murowany. Akt erekcyjny kościoła nabiera mocy Trybunalskiej po zatwierdzeniu w r.1626 przez biskupa chełmskiego Macieja Łubieńskiego. W trakcie wyliczania darowanych obszarów ziemi i ich granic wymieniono nazwiska poddanych dominikalnych, których pola graniczą z gruntem darowywanym Kościołowi. Są to m.in. Pracowici - Jan Mierzwa, Piotr Pamuła, Wojciech Cierpiątka i Kacper Stefańczyk. Wójtem wsi Gorzków jest w tym okresie Pracowity Maciej Gdula, któremu 'dokwaterowano' na czas budowy kościoła nowego Plebana Xdza Stanisława Skrzynno (Skrzyńskiego). Nieco później, w wyniku prac powołanej przez Biskupa Chełmskiego Komisji rozjemczej w sprawie sporu pomiędzy Plebanem Stanisławem Skrzynno a Kolatorem dóbr gorzkowskich Stanisławem Gorzkowskim o używanie łąki Rudka (obecnie tereny wsi Zamostek) zapada decyzja, że poddany Wielmożnego Gorzkowskiego - Pracowity Kacper Stefańczyk ma oddać Kościołowi 9 stajów tejże łąki, które uprawiał. Stosowne akty w Trybunale Krasnostawskim datowane są na I poł.XVIIw., a więc pośrednio można uznać Kacpra Stefańczyka za 'założyciela' wsi Zamostek, wchodzącej już pod koniec XVIIw. do tzw.Przedmieścia Gorzkowskiego.

Wobec destrukcyjnej działalności rodziny Sobieskich, protestanckich właścicieli Chorupnika oraz części Gorzkowa, od roku 1639 parafia chorupnicka (Chorupnik, Wiśniów, Borów i Borówek) wcielona zostaje do parafii gorzkowskiej zaś ówczesny proboszcz gorzkowski - Xdz Marcin Rybułtowicz, po ugodzie z Sobieskimi w Lubelskim Trybunale Koronnym, uzyskał znaczące rekompensaty za zniszczenia dóbr kościelnych w Chorupniku.

Upadek Rzeczypospolitej w II połowie XVII w., ciągłe wojny i najazdy, zarazy i klęski pogodowe, spowodowały znaczne wyludnienie i upadek gospodarczy Gorzkowa.

Świetność okolicy próbował odbudować hetman Jan Sobieski, który po rodzicach odziedziczył tereny ziemskie w Gorzkowie, a wypoczywał  często w swym majątku w pobliskich Pilaszkowicach.

W 1689r., już jako Król Polski Jan III Sobieski, nadał on wsi Gorzków prawa miejskie, dzieląc tereny na Gorzków Miasteczko, Przedmieście i Wieś.

W tym okresie miasteczko Gorzków liczyło już ok. 300 mieszkańców. W miasteczku istniał kwadratowy rynek z drewnianym ratuszem, karczma, działają także młyn i rzemieślnicy (szewcy, tkacze, kowale, bednarze, i in.). Masowo zaczęli również napływać Żydzi, których osiedlanie popierała szlachta, zainteresowana ożywieniem gospodarczym. Niestety także pod koniec XVIIw. w pożarze plebanii pali się wiele ksiąg kościelnych. W tym okresie działa także biblioteka parafialna i szpital/przytułek dla ubogich oraz bractwa - Różańcowe i Trójcy Św. W drugiej połowie XVIII wieku właścicielami folwarku i wsi Gorzków zostaje rodzina Weryha-Darowskich.

W 1795 r. Gorzków znalazł się w zaborze austriackim więc językiem urzędowym staje się niemiecki, a w okolicy stacjonuje 55 Kompania Centurionów Morawskich Galicyjskiego Regimentu Piechoty Armii C-K Austro-Węgier. W ten sposób wielu Czechów, Słowaków i Austriaków rodzi się i chrzci właśnie w Gorzkowie, należącym teraz terytorialnie do Księstwa Galicji i Lodomerii.

Kolejny pleban gorzkowski, Xdz Jan Wierzbicki, dnia 26 października 1795r. poświęcił  nowy  cmentarz gorzkowski, wybudowany przy drodze do Wielkopola naprzeciw wsi Zamostek, a już pół roku później został na nim pochowany. Poprzedni - stary cmentarz znajdował się przy samym kościele. Jego następca, wielce dla historii Gorzkowa zasłużony, proboszcz Grzegorz Wężyk, buduje m.in. w 1801r. dzwonnicę trójdzwonną przy kościele.

W 1809 r. Gorzków wszedł w skład Księstwa Warszawskiego. Od 1810r. zaczyna działać szkolnictwo początkowe. W 1812 r. pożar niszczy prawie całe miasteczko Gorzków, wskutek czego przestaje egzystować przytulisko dla ubogich.

Po Kongresie Wiedeńskim w 1815 r. Gorzków znalazł się w granicach 'kongresówki' a po jej upadku na wiele lat wszedł pod rządy carów. W 1830 r. okoliczna szlachta i chłopi licznie wzięli udział w powstaniu listopadowym.

Wg "Słownika geograficznego KP.." w roku 1861 było w Gorzkowie 38 domostw i 378 mieszkańców z czego 218 (czyli ponad połowa) było pochodzenia żydowskiego.

Powstanie Styczniowe 1863 cieszy się ogólnym poparciem ludności gminy z aktywnym udziałem proboszcza parafii gorzkowskiej Franciszka Drewnowskiego. 3.II.1864r pod Wielkopolem oddziały powstańców staczają zwycięską potyczkę z oddziałem kozaków carskich. W odwecie za czynne uczestnictwo gorzkowian w tym powstaniu, w roku 1869 ukazem cara Aleksandra II Gorzków traci prawa miejskie.

Mieszkańcy po raz kolejny uaktywnili się politycznie podczas wydarzeń z 1905 roku - kilku chłopów ze wsi Zamostek zostało aresztowanych za działalność antycarską.

W 1907 r. Gorzków liczył już 1303 mieszkańców. W ówczesnej gminie działa tajne szkolnictwo w języku polskim. Działalność patriotyczną prowadzą endecy a szczególnie 'zaraniarze', co niejednokrotnie spotyka się ze sprzeciwem części posiadaczy ziemskich a także i proboszcza parafii księdza Bąbolewskiego. W lipcu 1915 r. osada została zajęta ponownie przez wojska austriackie. Pod koniec maja 1916r. powstaje Obwód Krasnostawski Polskiej Organizacji Wojskowej, do którego należy Komenda nr 6 w Gorzkowie, licząca 40 członków. Równolegle powstają zalążki innych organizacji społeczno-politycznych jak Polskie Stronnictwo Ludowe, Liga Kobiet, itd. W 1918 r. gorzkowski oddział Polskiej Organizacji Wojskowej rozbroił w Wielkopolu posterunek Żandarmerii austriackiej oraz tabor wojskowy obsługujący kolejkę wąskotorową.

W okresie II RP w Gorzkowie działały różne partie polityczne (ludowcy, endecja, komuniści). Rozwijała się oświata o charakterze podstawowym i różne formy spółdzielczości. Uaktywnia się ruch kooperatywy "Zgoda" (mleczarnia i spółdzielnia spożywców) a także kasa zapomogowa spółdzielcza i nauczycielska. W 1920 roku w Gorzkowie powstała Ochotnicza Straż Pożarna. W latach 1926 – 1929 wzniesiono murowany kościół na planie krzyża łacińskiego z wolno stojącą dzwonnicą jednodzwonną dla powstałej tu parafii Kościoła Polskokatolickiego pw.Podwyższenia Krzyża Św.

Po wybuchu II wojny światowej, w ramach realizacji paktu Ribbentrop-Mołotow, już 26 września 1939 r. do Gorzkowa wkroczyły oddziały Armii Czerwonej aby 8 października 1939 r. ustąpić miejsca armii III Rzeszy.

Pierwszy transport Żydów gorzkowskich do hitlerowskiego obozu zagłady w Bełżcu wyjechał wiosną 1940 r. Getto gorzkowskie istniało do maja 1942 r., kiedy to wszystkich Żydów wysiedlono do Izbicy. Tam naziści dokonali segregacji; sprawni mężczyźni zostali wysłani do obozu pracy w Trawnikach, natomiast kobiety, starcy i dzieci wywieziono do obozu zagłady w Bełżcu i Sobiborze. Niestety w wyniku tego ludobójstwa liczna społeczność żydowska z Gorzkowa przestała istnieć.

W całym okresie okupacji hitlerowskiej Gorzków był  aktywnym ośrodkiem ruchu oporu; działały tu oddziały Batalionów Chłopskich i Armii Krajowej. Wyzwolenie przyszło 26 VII 1944r. wraz z tzw.'władzą ludową'. W czasach PRL-u rozwinęła się infrastruktura gospodarcza na bazie upaństwowionych reformą rolną majątków ziemskich. Szczególnie rozwinęło się rolnictwo kwalifikowane; plantacje chmielu, tytoniu, buraków cukrowych i zbóż a także wyspecjalizowane gospodarstwa hodowlane. W roku 1965 postawiono w centrum Gorzkowa pomnik ku czci poległych w czasie II wojny światowej. W r.1990 tablicę pamiątkową zamieszczono także w kościele parafialnym św. Stanisława BM.

Smutnym zjawiskiem ostatnich lat jest ciągły odpływ ludności w poszukiwaniu pracy oraz na skutek ujemnego przyrostu naturalnego. W 1961 roku w Gorzkowie mieszkało 500 osób, zaś w 1978 tylko 381 a już w 2003 - tylko 273 w Osadzie i 357 we Wsi (a więc mniej więcej tyle, co 300 lat temu !!!). Ten negatywny trend utrzymuje się niestety w dalszym ciągu...

Literatura:

/.Bartoszewicz J., Arcybiskupi gnieźnieńscy [...], Warszawa 1858.

/.Ciesielski W., Kartki z Lubelskiego - Miasteczko Gorzków, [w:] Kurjer Lubelski 1867/nr108.

/.Czopek B., Nazwy miejscowe d. Ziemi Chełmskiej.., Wrocław 1988.

/.Górak J., Miasta i miasteczka Zamojszczyzny, Zamość 1990.

/.Góralski Z., Instrukcje ekonomiczne probostwa w Gorzkowie.., [w:] Kwart. Hist. Kult. Mat., R.XII, nr1, 1964.

/.Jabłonowski A., Atlas historyczny RP. Epoka przełomu z w.XVI/XVII. Dział II - Ziemie Ruskie, Warszawa - Wiedeń 1899-1904 (repr. fragm.)

/.Jop R., Środowisko urzędnicze kancelarii grodzkich w Chełmie, Lublinie i Krasnymstawie.., Lublin 2003.

/.Katalog zabytków sztuki w Polsce, Tom VIII zeszyt 9, pow. krasnostawski, Warszawa 1964.

/.Kiryk F.[red.], Mikołaj Trąba mąż stanu i prymas Polski / Sandomierz 2008, Kraków 2009 (repr. portretu)

/.Kołacz-Chmiel M., Społeczności chłopskie ziemi chełmskiej w późnym średniowieczu, Lublin 2009.

/.Krzyżaniakowa J., Początki kariery Mikołaja Trąby, [w:] Roczniki Historyczne, R.XXXV(1969).

/.Lisik S., Czerwone opłotki, Warszawa 1971.

/.Mądzik M. Witusik A.[red.], Na pograniczu kultur, języków i tradycji, Lublin 2004

/.[mp], Rzeczpospolita Gminna Gorzków, [w:]Tygodnik Zamojski nr 1/2003.

/.Paszkiewicz H., Polityka ruska Kazimierza Wielkiego, Kraków 2002.

/.Silnicki T., Arcybiskup Mikołaj Trąba, Warszawa 1954.

/.Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. T. 2,s.731; Warszawa 1880-1914.

/.Stołecki K., Krasnystaw - rys historyczny, wyd.2 poszerzone, Puławy - Lublin 2008.

/.Strony internetowe: fbc.pionier.net.pl, pl.wikipedia.org, www.gorzkow.eu, www.kuria.lublin.pl, www.sztetl.org.pl

/.Warchoł S., Nazwy miast Lubelszczyzny, Lublin 1964.

/.Xdz Zahajkiewicz M.T., Diecezja Lubelska - Inf. hist. i adm., Lublin 1985.

/.Żurek F., Powiat krasnostawski w walce o wolność, Lublin 2009.

Opracował: Jerzy K.Stefańczyk